ክብረ ነገሥት

የግዕዝ ፊደል ስርዓት

የግዕዝ ፊደል ወይም የኢትዮጵያ ፊደል አቡጊዳ ተብሎ የሚጠራ የጽሕፈት ስርዓት ነው። በዚህ ስርዓት ውስጥ ሠላሳ አራት መሠረታዊ ፊደላት ያሉ ሲሆን እያንዳንዱ ፊደል ሰባት ዓይነት ቅርጾች አሉት። እነዚህ ቅርጾች ፊደሉ ከሰባቱ አናባቢ ድምጾች ጋር ሲዋሃድ የሚፈጠሩ ናቸው። ስለዚህ በአጠቃላይ ከሁለት መቶ ሠላሳ ስምንት በላይ ፊደሎች ይገኛሉ። ይህ ስርዓት ልዩ ከሚያደርገው ነገሮች መካከል ከግራ ወደ ቀኝ መጻፉ ሲሆን ይህም ከብዙ የአፍሪካ ጽሕፈት ስርዓቶች ለየት ያደርገዋል።

የፊደል ቤቶች

የግዕዝ ፊደል ሰባት ቤቶች ወይም ደረጃዎች አሉት። የመጀመሪያው ቤት ግዕዝ ይባላል ይህም መሠረታዊው ቅርጽ ነው። ሁለተኛው ካእብ ሲሆን ይህ ፊደሉ ከ«ኡ» ድምጽ ጋር ሲዋሃድ የሚፈጠር ቅርጽ ነው። ሦስተኛው ሣልስ ነው ይህም ከ«ኢ» ድምጽ ጋር ይዋሃዳል። አራተኛው ራብዕ ሲሆን ከ«ኣ» ድምጽ ጋር ነው። አምስተኛው ኃምስ ይባላል ይህም ከ«ኤ» ድምጽ ጋር ነው። ስድስተኛው ሳድስ ነው ይህም ንጹህ ተነባቢ ድምጹን ይወክላል። ሰባተኛው ሳብዕ ሲሆን ከ«ኦ» ድምጽ ጋር ይዋሃዳል።

የአማርኛ ሥነ ጽሕፈት

የአማርኛ ሥነ ጽሕፈት ረጅም ታሪክ አለው። ከጥንት የቤተ ክርስቲያን ጽሑፎች ጀምሮ እስከ ዘመናዊ ልቦለድ ድረስ አማርኛ ሰፊ የሥነ ጽሕፈት ወግ አለው። ክብረ ነገሥት የኢትዮጵያ ታሪካዊ ትረካ ከሆኑ ጥንታዊ ጽሑፎች ውስጥ ዋነኛው ነው። በዘመናዊ ሥነ ጽሕፈት ውስጥ ደግሞ ሀዲስ ዓለማየሁ፣ ብርሃኑ ዘሪሁን፣ ዳኛቸው ወርቁ እና ሌሎች ጸሐፊዎች ትልቅ አስተዋጽኦ አድርገዋል።

የቁጥር ስርዓት

የግዕዝ ቁጥር ስርዓት ልዩ ባህሪያት አሉት። ቁጥሮቹ ፩ ፪ ፫ ፬ ፭ ፮ ፯ ፰ ፱ ፲ ሲሆኑ ከዓረብኛ ቁጥሮች በተለየ ሁኔታ ይጻፋሉ። ፲ ለአሥር ፳ ለሃያ ፴ ለሠላሳ ፵ ለአርባ ፶ ለሃምሳ ፷ ለስድሳ ፸ ለሰባ ፹ ለሰማንያ ፺ ለዘጠና ፻ ለመቶ ይወክላሉ። ይህ ቁጥር ስርዓት ምንም እንኳ በዘመናዊ ኢትዮጵያ ውስጥ ብዙም ባይሰራበትም ባህላዊ እሴቱ ግን ከፍተኛ ነው።

ሥርዓተ ነጥብ

የአማርኛ ሥርዓተ ነጥብ ከሌሎች ቋንቋዎች ይለያል። ነጥብ (።) ሁለት ነጥብ (:) ድርብ ሰረዝ (::) ነጠላ ሰረዝ (፣) አራት ነጥብ (።) እና የጥያቄ ምልክት (?) ከሚገኙ ሥርዓተ ነጥቦች ውስጥ ዋነኞቹ ናቸው። በተለይ የአማርኛ ነጥብ (፡) እና ድርብ ነጥብ (።) ልዩ የሆኑ ምልክቶች ናቸው።

ተጨማሪ ያንብቡ...

ሰው በሰው ነው፤
ዛፍ በዛፍ ነው።
ብቻ ያለ ዛፍ ንፋስ ያወድቀዋል፤
ብቻ ያለ ሰው ችግር ያጠቃዋል።

ቋንቋ የሕዝብ ማንነት ነው፤
ፊደል የቋንቋ ልብስ ነው።
ያለ ፊደል ቋንቋ ራቁቱን ነው፤
ያለ ቋንቋ ሕዝብ ስም የለውም።

ዕውቀት ሀብት ነው የማይሰረቅ፤
ትምህርት መብራት ነው የማይጠፋ።

የፊደል ሰንጠረዥ ናሙና

ሀ ሁ ሂ ሃ ሄ ህ ሆ
ለ ሉ ሊ ላ ሌ ል ሎ
ሐ ሑ ሒ ሓ ሔ ሕ ሖ
መ ሙ ሚ ማ ሜ ም ሞ
ሠ ሡ ሢ ሣ ሤ ሥ ሦ
ረ ሩ ሪ ራ ሬ ር ሮ
ሰ ሱ ሲ ሳ ሴ ስ ሶ
ሸ ሹ ሺ ሻ ሼ ሽ ሾ

function getAmharicGreeting() {
  return "ሰላም ዓለም!";
}

// ምሳሌ: const typography = "ቆንጆ";

console.log(getAmharicGreeting());